GRANDMA şəbəkəsi ilə ŞAR-ın uğurlu beynəlxalq əməkdaşlığı

AMEA N.Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında (ŞAR, http://m.shao.az/) gənc tədqiqatçıların elmin aktual problemləri ilə məşğul olması, habelə rəsədxananın beynəlxalq əməkdaşlıq əlaqələrinin artırılması və dünya elminə inteqrasiyası istiqamətində ciddi işlər görülməkdədir. Bu istiqamətdə ŞAR-nun “Qalaktikalar və ulduzəmələgəlmə prosesləri” şöbəsinin müdiri, f.-r.e.d, professor N. Z. İsmayılovun rəhbərliyi altında 4 nəfər gənc doktorant və magistrlərdən ibarət təşkil olunmuş qrupun iştirakı ilə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası “Global Rapid Advanced Network Devoted to the Multi-messenger Addicts” (GRANDMA) adlı beynəlxalq teleskoplar şəbəkəsinə qoşulmuşdur (https://grandma.lal.in2p3.fr/). Beynəlxalq şəbəkə olan GRANDMA, cəmi bir ildir fəaliyyət göstərir, buna baxmayaraq layihə spektral və fotometrik müşahidələr üçün dünyanın 12 fərqli ölkəsindən 25 teleskopu cəlb edir (https://grandma.lal.in2p3.fr/research/grandma-project/). Müşahidələrin məqsədi göyün böyük bir hissəsində cazibə qüvvəsi dalğaları səbəbindən kainatda baş verən keçici hadisələri qeyd etmək və optik diapazonda baş vermiş ilkin qalıq hadisələri müşahidə etməkdir. Belə misilsiz fiziki hadisələrin müşahidəsi və tədqiqi astrofizika elmində gravitasiya dalğalarının fizikasını başa düşmək üçün, eyni zamanda ekstremal şəraitdə fizika qanunlarını sınamaq üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. İki neytron ulduzunun, yaxud neytron ulduz və qara dəlik cütünün birləşməsi, tam elektromaqnit spektri boyunca atılan maddənin mümkün elektromaqnit işarəsi ilə güclü qravitasiya dalğaları siqnalını yaradır. Qravitasiya dalğaları LIGO və Virgo Qravitasiya Dalğa Rəsədxanaları (LIGO and Virgo Gravitational Wave Observatories) tərəfindən aşkar edilir. Sahələrdə dalğanın fərqli çatma vaxtı, hadisənin minlərlə kvadrat dərəcəyə qədər kobud lokallaşdırılmağına imkan verir. LIGO-Virgo-nun eynizamanlı analizləri bütün səmada meydana gələn hadisələrdən qaynaqlanan hər hansı bir cazibə dalğasını izləyir və ani siqnallar verir. Bu məlumat alındıqdan sonra, qravitasiya dalğası hadisəsi ilə əlaqəli olan yeni optik mənbələri izləmək üçün teleskoplar, qravitasiya dalğası səma lokalizasiya bölgəsinin əlavə hissələrini müşahidə etmək üçün eyni vaxtda aktivləşdirilir. Bunun üçün şəbəkədə geniş bir infrastruktur və proqram kompleksi yaradılmışdır.

GRANDMA, kilonova-catcher (https://grandma-kilonovacatcher.lal.in2p3.fr/) adlı bir vətəndaş elmi proqramı hazırladı. Peşəkar olmayan astronomlara, müşahidə güclərini GRANDMA şəbəkəsinə töhfə etməyə imkan verir, qravitasiya dalğası namizədlərinin optik təqibini ən yaxşı səy əsasında həyata keçirir.

Üçüncü müşahidə (O3) zamanı (2019-cu ilin aprelindən 2020-ci ilin martına qədər) GRANDMA qlobal koordinasiya sistemini nümayiş etdirmək üçün 50-ə yaxın siqnal, o cümlədən qoşa qara dəlikləri əhatə edən O3 zamanı qravitasiya dalğası siqnallarının 90% -ni izlədi. İkinci qoşa neytron ulduz toqquşması GW190425 və ya neytron ulduzları ilə qara dəliklər arasında “kütləvi boşluq” adlanan bir mənbəyi aşkar edən sirli GW190814 hadisəsini qeyd etmək olar. Digər şəbəkələr kimi GRANDMA bu günə qədər cazibə qüvvələrinin optik əksini tapmasa da, intensiv müşahidələr həmin hadisələr zamanı atılan materiala məhdudiyyətlər əlavə etmək üçün faydalıdır (https: //www.nature.com/articles/s41550-019-1003-9).

GRANDMA şəbəkəsi çərçivəsində rəsədxanamızın alimləri İngiltərə Kral Astronomik Cəmiyyətinin nüfuzlu aylıq elmi jurnalında (MNRAS, İF ~ 5.5) dərc olunmuş iki kollektiv məqalənin müəllifidirlər. Bu nəşrlər rəsədxanamızın GRANDMA şəbəkəsinə qoşulmuş 2 m və 60 sm teleskoplar, işıq qəbulediciləri və müşahidə imkanları haqqında məlumat verir. Bu yazılarda rəsədxanada çəkilən çox unikal şəkillərdən də istifadə edilmişdir. Bu cür görüntüləri əldə etmək üçün rəsədxanamızın T60 teleskopunda xüsusi bir optik reduktor quraşdırılmışdır. Onun sayəsində 19 ulduz ölçüsü böyüklüyündəki parlaqlığa qədər obyektləri müşahidə etmək mümkün olmuşdur.

Bu məqalələrdə ŞAR-ın gənc alimləri və eləcə də, ASTROELM komandasının müəlliflərindən olan V. Zümrüd, S. Cənnət və A. Şəbnəm həmmüəllifdir, həmçinin V. Zümrüd və A. Şəbnəm İspaniya və Gürcüstanda konsorsiumun əməkdaşlıq seminarlarında məruzə ilə iştirak etmişlər. Bundan əlavə, layihə xəbərlərində əməkdaşlarımızın həmmüəllifi olduğu 6-7 xəbər dərc edilmişdir.

Bu sahədə gənc astronomlara dəstək olmaq istəyən layihənin rəhbəri Sarah Antier (APC, Paris) Fransa səfirliyinə xaricdə təcrübə keçməsi üçün vəsait ayırmaq üçün müraciət edib. Hazırda bu mövzuda müxtəlif işlər görülür.

16 İyulda eyni vaxtda fərqli institutlarda mətbuat şərhi ilə GRANDMA işbirliyimizi digər xarici kolleqalarımız ilə qeyd etdik. Gələcək məqalələrimizdə layihə ilə bağlı daha ətraflı məlumat verəcəyik.

GRANDMA məqalələrinə keçid linki: https: //grandma.lal.in2p3.fr/publications
Mətbuata keçid linki: https://grandma.lal.in2p3.fr/press-and-media/
GRANDMA saytına keçid: https://grandma.lal.in2p3.fr/